Το ρόπτρο ήταν για αιώνες το “χειροκίνητο κουδούνι” της εξώπορτας.
Στερεωνόταν πάνω από την κλειδαριά της βαριάς ξύλινης εξώπορτας του σπιτιού με τρόπο ώστε να μπορεί να το ανασηκώνει ο επισκέπτης και να το κτυπά πάνω στην πόρτα, για να ειδοποιήσει τους ένοικους του σπιτιού ν’ ανοίξουν.
Από χαλκό, μπρούντζο ή άλλο χυτό μέταλλο, κατασκευασμένο συχνά απ’ τα χέρια επιδέξιων μαστόρων, εκτός από την πρακτική του αξία, είχε και έντονο διακοσμητικό χαρακτήρα.
Τρία είναι τα βασικά μέρη του ρόπτρου:
1. Η βάση στερέωσης, πού συνήθως είναι μια διακοσμητική ροζέτα, διακοσμημένη με σύμβολα ευγονίας, ή αποτρεπτικού χαρακτήρα, χριστιανικά ή και παγανιστικά. Όλα αυτά, που κατά το χαρακτήρα του ιδιοκτήτη, προσδίδουν θετική ενέργεια και προστασία στην κατοικία. Επάνω της στερεώνεται η λαβή.
2. Η λαβή κρούσης ή έλξης. Στον Όμηρο συχνά συνοδεύεται με το επίθετο “αναπαιστήρ” όταν αναφέρονται στην κρούση του ή “επισπαστήρ” όταν αναφέρονται στην έλξη της πόρτας. Διακρίνεται σε δύο κυρίως τύπους: το κάθετο ρόπτρο και τον κρίκο.
Το κάθετο μπορεί να είναι ένα απλό έλασμα, ίσως με μεταλλικό σφαιρίδιο ή βότσαλο στην απόληξή του, που αργότερα θα περάσει ως μοτίβο στο επίθυρο χεράκι. Συνηθέστερος τύπος είναι το σιγμοειδές ρόπτρο, διακοσμημένο με φυτικά μοτίβα. Από αυτό το σχήμα προέρχεται και ο τύπος της ζωόμορφης λαβής, που μορφοποιεί το καμπυλωτό σχήμα του σε σώμα κύκνου, δελφινιού, δράκου κλπ.
Το δυτικής προέλευσης “επίθυρο χεράκι” αποτελεί τον συνηθέστερο τύπο κάθετου ρόπτρου. Πρωτοεμφανίστηκε μάλλον γύρω στον 16ο αι και κυριάρχησε από το 1900 και μετά. Συνήθως έχει μορφή γυναικείου χεριού, με περίτεχνη απόληξη πουκαμίσου και κρατά μια σφαίρα ή ένα φρούτο.
Ο δεύτερος τύπος λαβής ρόπτρου είναι ο κρίκος ή κρικέλλα. Τα παλαιότερα δείγματα του ήταν με απλή εγχάρακτη ή ανάγλυφη διακόσμηση, όμως με το πέρασμα του χρόνου, γίνεται όλο και πιο περίτεχνο, γεμίζει πλοχμούς και άνθη, ρόδακες, ή γίνεται γυναικείο πρόσωπο με μακριές πλεξούδες, ή περιδέραιο, αετός, περιστέρι, λιοντάρι κα. Συναντάται πολύ στα Ιόνια νησιά αλλά και στις Κυκλάδες.
3. Το καρφί επίκρουσης ή θυροκάρφι. Είναι το μεταλλικό καρφί πάνω στο οποίο κρούεται το ρόπτρο. Συνήθως είναι κυκλικός ρόδακας, ή σε σχήμα ήλιου.
Μέσα απ το πέρασμά τους στο χρόνο τα ρόπτρα, με την διαφοροποίηση τους, τη μορφολογική τους εξέλιξη από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας και την προσαρμογή τους στα ήθη και το γούστο της εκάστοτε εποχής αποτελούν ένα παλίμψηστο δοξασιών, συμβολισμών και παραδόσεων.
Ένα γραφικό στοιχείο της λαϊκής μας παράδοσης που ήξερε να “παντρεύει” τη φαντασία με την καθημερινότητα και να δίνει “αρχοντιά” στις πόρτες των σπιτιών, ένας μικρός θεός του κατωφλιού.