Στη νοτιοανατολική Τουρκία βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος Γκιομπεκλί Τεπέ, ο οποίος φαίνεται να ανατρέπει βασικές αντιλήψεις για την απαρχή του ανθρώπινου πολιτισμού. Με ηλικία που φτάνει περίπου τα 12.000 χρόνια, θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα ανθρώπινα κατασκευάσματα, πολύ παλαιότερο από τη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας και χιλιάδες χρόνια πριν από το Στόουνχεντζ.
Μέχρι πρόσφατα, επικρατούσε η άποψη ότι η εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών ακολούθησε μια γραμμική πορεία. Πρώτα η γεωργία και η εξημέρωση ζώων, έπειτα οι μόνιμοι οικισμοί και τελικά η ανάπτυξη πολιτισμού. Αυτή η διαδικασία είναι γνωστή ως Νεολιθική Επανάσταση και τοποθετείται χρονικά περίπου πριν από 10.000 χρόνια στην περιοχή της Εύφορης Ημισελήνου.
Το Γκιομπεκλί Τεπέ, όμως, φαίνεται να αμφισβητεί αυτή τη σειρά. Χρονολογούμενο μεταξύ 9500 και 8000 π.Χ., αποκαλύπτει εντυπωσιακές κυκλικές κατασκευές με μεγάλους λίθινους πυλώνες σε σχήμα Τ, διακοσμημένους με ανάγλυφες παραστάσεις ζώων. Η πολυπλοκότητα των έργων αυτών προκαλεί εντύπωση, καθώς αποδίδεται σε κοινωνίες που θεωρούνταν μέχρι πρότινος απλοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες.
Αρχικά, οι ερευνητές εκτιμούσαν ότι ο χώρος είχε αποκλειστικά τελετουργικό χαρακτήρα. Ο αρχαιολόγος Κλάους Σμιτ, που ηγήθηκε των ανασκαφών για πολλά χρόνια, είχε προτείνει ότι επρόκειτο για έναν τόπο λατρείας ή προσκυνήματος, όπου συγκεντρώνονταν ομάδες από διαφορετικές περιοχές.
Ωστόσο, πιο πρόσφατα ευρήματα, όπως ίχνη κατοικιών, εγκαταστάσεις αποθήκευσης νερού και εργαλεία επεξεργασίας δημητριακών, δείχνουν ότι ίσως δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο, αλλά και ένας μόνιμος οικισμός με πιο σύνθετη κοινωνική δομή.
Αν αυτή η ερμηνεία επιβεβαιωθεί, τότε η σημασία του χώρου είναι τεράστια: υποδηλώνει ότι η συλλογική οργάνωση, η τεχνολογία και ίσως η θρησκεία προηγήθηκαν της γεωργίας. Με άλλα λόγια, η ανάγκη για κοινή ταυτότητα και τελετουργία μπορεί να ήταν ο παράγοντας που οδήγησε στη δημιουργία οργανωμένων κοινωνιών και όχι το αποτέλεσμα της αγροτικής ζωής, όπως πιστευόταν μέχρι σήμερα.
Μιχάλης Γρηγορίου